Saturday, November 14, 2020
Home Saurashtra News ઐતિહાસિક વઢવાણ શહેર - જોમવંતું ઝાલાવાડ

ઐતિહાસિક વઢવાણ શહેર – જોમવંતું ઝાલાવાડ

ઐતિહાસિક વઢવાણ શહેર (Wadhwan City) એ ગુજરાત રાજ્ય ના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનું એક તાલુકા કક્ષા નું વડુ મથક છે. શહેરની અલગ અલગ પોળો અને ઐતિહાસિક ઇમારતો વઢવાણ શહેરની એક આગવી ઓળખ રહી ચુકી છે.

વઢવાણ રજવાડું એ બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન ગુજરાત રાજ્ય નું એક નામાંકિત રજવાડું હતું જેની ગણના એક ઉચ્ચ કક્ષા ના સ્ટેટ તરીકે થતી હતી.

Flag of Wadhwan State
Flag of Wadhwan State

વઢવાણ સ્ટેટ દ્વારા 15 ફેબ્રુઆરી, 1948 ના અખન્ડ ભારત માં વિલીનીકરણ માટે સંધિ કરેલ હતી.

વઢવાણ નો ઇતિહાસ

એવું માનવામાં આવે છે કે વઢવાણ શહેર ની સ્થાપના આશરે 1630 માં થઇ હતી. અને ત્યારબાદ જયારે સમગ્ર ભારત બ્રિટિશ શાશન ની હેઠળ આવી ગયું ત્યારે વઢવાણ સ્ટેટ (Wadhwan State) પણ બ્રિટિશ રાજ્ય ની હેઠળ આશરે 1807 માં આવી ગયું હતું.

વઢવાણ સ્ટેટ ના રાજવીઓ ને “ઠાકોર સાહેબ” તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.

અત્યાર સુધીમાં વઢવાણ સ્ટેટ ના ઠાકોર સાહેબશ્રી ની યાદી:

  • ૧૬૮૧ – ૧૭૦૭ ભગતસિંહજી ઉદયસિંહજી
  • ૧૭૦૭ – ૧૭૩૯ અર્જણસિંહજી માધવસિંહજી (મૃ. ૧૭૩૯)
  • ૧૭૩૯ – ૧૭૬૫ સબલસિંહજી અર્જણસિંહજી બીજા (મૃ. ૧૭૬૫)
  • ૧૭૬૫ – ૧૭૭૮ ચંદ્રસિંહજી સબલસિંહજી (મૃ. ૧૭૭૮)
  • ૧૭૭૮ – ૧૮૦૭ પૃિથિરાજજી ચંદ્રસિહંજી (મૃ. ૧૮૦૭)
  • ૧૮૦૭ – ૧૮૨૭ જાલમસિંહજી પૃિથિરાજજી (મૃ. ૧૮૨૭)
  • ૧૮૨૭ – ૧૮૭૫ રાયસિંહજી જાલમસિંહજી (મૃ. ૧૮૭૫)
  • ૧૮૭૫ – ૫ મે ૧૮૫૫ દાજીરાજજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૧ – મૃ. ૧૮૫૫)
  • ૨૦ મે ૧૮૫૫ – ૨૫ મે ૧૯૧૦ બાલસિંહજી ચંદ્રસિંહજી (જ. ૧૮૬૩ – મૃ. ૧૯૧૦)
  • ૨૫ મે ૧૯૧૦ – ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ જશવંતસિંહજી બેચરસિંહજી (મૃ. ૧૯૧૮)
  • ૨૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૮ – ૧૯૩૪ જોરાવરસિંહજી જશવંતસિંહજી (જ. ૧૮૯૯ – મૃ. ૧૯૩૪)
  • ૧૯૩૪ – ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ સુરેન્દ્રસિંહજી જોરાવરસિંહજી (જ. ૧૯૨૨ – મૃ. ૧૯૮૩)

ઐતિહાસિક વઢવાણ સ્ટેટ

વઢવાણ સ્ટેટ ના અત્યાર ના ઠાકોર સાહેબશ્રી

હાલમાં ઠાકોર સાહેબ શ્રી ચેતન્યદેવસિંહે સુરેન્દ્રસિંહજી છે. તેમનો જન્મ 1945 માં થયો હતો, અને 1985 માં તેઓ વઢવાણ સ્ટેટ (Wadhwan State) ના ઠાકોર સાહેબ બન્યા. તેઓ ના લગ્ન 20 નવેમ્બર 1971 ના રોજ મહારાણી બા શ્રી કલ્પના દેવી સાહિબા સાથે થયેલા.

Surendrasinh ji Wadhwan state

વઢવાણ ની જો ભવ્ય ભૂતકાળ માં નજર કરો તો એ એક ખુબ જ નામના ધરાવતું 9 ગન સેલ્યુટ ધરાવતું સ્ટેટ હતું.

વઢવાણ શહેર (Wadhwan City) કે જે ભોગાવા નદી ના કિનારે વસેલું વિકસિત રજવાડું છે. વઢવાણ ની ફક્ત આંખ નહી , અતરની પણ ઓળખાણ કરવા જેવુ રજવાડું છે.અહીં જૈન તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામી ના પગલા થી વર્ધમાનપુર બનેલુ આ રજવાડું બે થી અઢી હજાર વર્ષ જૂનું છે.

વઢવાણ ના ગામ ફરતા ગઢ ,પ્રાચીન જગ્યાઓ, આ શહેર નો ઇતિહાસ, અહીંની માટી ન જન્મેલા લેખકો કવિઓ ,અહીંના રાજવીઓ આ બધા વિષે જે જાણવા મળ્યું છે તે વાસ્તવિકતા માં આપણી આંખો ને આંજી દે તેવું છે.

વઢવાણ નો ઇતિહાસ

વઢવાણ નો મુળ ઇતિહાસ એવો છે કે કોઇ ધનદેવ નામનો વેપારી પોતાના પાંચસો જેટલા ગાડા સહિત ભોગાવો નદી ઉતરી રહ્યો હતો.એ વખતે એક બળદ થાકી ગયો.ધનદેવે ગામમાંથી બે સારા માણસો ને બોલાવી ને એ બળદની સાર સંભાળ માટે પૈસા આપીને એ બળદ સોંપી દીધો.

arial view of wadhwan state palace
વઢવાણ રાજમહેલ

ધનદેવ તો પછી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો પણ એ બંન્ને માણસો ખુબજ લાલચુ હોવાથી બળદ ની કોઈ પણ જાતની સેવા ન કરી. બળદ ભુખે-તરસે મરી ગયો અને “શુલપાણદેવ” થયો. એણે ગામ ઉપર મરકીનો કોપ મુક્યો. માણસો અને જનાવર ટપોટપ મરવા લાગ્યા. હાડકાંના ઢગલાં થઇ ગયા. શુલપાણદેવને શાંત કરવા લોકોએ ભોગાવાના કાંઠે એક પોઠીયાની સ્થાપના કરી. સમગ્ર વઢવાણ ની જનતા ને એ બંને લાલચુ માણસો ની પ્રતીતિ થઇ ચુકી હતી અને તેઓ આ સ્થળે પૂજા અર્ચના કરવા લાગ્યા જેથી મરકી શાંત થઈ.

વઢવાણ
વઢવાણ રાજમહેલ ની અંદર

આજ સમય દરમિયાન જૈનોનાં ચોવીસ માં તીર્થકર ભગવાન મહાવીર સ્વામી આ શહેર ખાતે પધાર્યા. ભગવાન શ્રી જયારે આ શહેરમાં રાતવાસો કરી રહ્યા હતા ત્યારે, રાત્રે શુલપાણદેવે ભગવાન ને ખુબજ કષ્ટ આપ્યું. પર્ંતુ સહનશીલતાના ના સમ્રાટ એવા મહાવીર સ્વામી જરા પણ વીચલીત થયા નહી.

આ જોઇ શુલપાણદેવ ભગવંતના પગ માં પડી ગયો અને એમનો ભક્ત બની ગયો. શુલપાણદેવના હુકમથી એની જ દેરીમાં મહાવીર સ્વામીનાં વાજતે-ગાજતે પગલાં કરવામાં આવ્યા હતા. જે આજની તારીખે પણ હયાત છે.

હાડ્કા પર શહેર વસેલ હોવાથી “અસ્તિતગ્રામ” નામ પડેલ પણ મહાવીર સ્વામી પધારતા તેમના નામ પરથી “વર્ધમાન પુર” નામ પડી ગયું હતું. જેમ જેમ સમય વીતતો ગયો તેમ તેમ અપભ્રંશ થઇ ને નામ “વઢવાણ” (Wadhwan) થઇ ગયું હતું.

દુનિયામાં વસેલા દરેક શહેરો અને ગામડાઓનો એક ઈતિહાસ હોય છે. જેને જાણીને એક નવી વાત પર જાણકારીનો રસ ઉતરે છે. ત્યારે ગુજરાતના એક એવા ગામની વાત કરવી છે જેની સ્થાપના આમતો 2500 વર્ષ પહેલા થઈ હતી. આ સ્થાપના ઋષિપંચમીના રોજ થઈ હોવાથી વઢવાણનો જન્મ દિવસ આ દિવસે ઉજવાય છે.

ભોગાવા નદી કાંઠે 2500 વર્ષ પહેલા વસેલા વર્ધમાનપુરી ઐતિહાસિક સ્થાન ધરાવે છે. એ સમય માં વઢવાણ નગરનું નામકરણ ઋષિપંચમીએ થયેલ હોવાનું માની ઋષિ પાંચમી ના દિવસે વઢવાણ ના જન્મદિવસ ની ભારે ઉલ્લાસ સાથે ઉજવણી કરવામાં આવે છે. 

વઢવાણ (Wadhwan) કવિ દલપતરામ નું જન્મસ્થાન પણ છે.

વઢવાણ શહેરની ફરતે ઇ.સ. ૧૦૮૪ માં ગઢ (કિલ્લો) બનાવવામાં આવ્યો હતો

જેમાં પ્રવેશ દ્વાર તરીકે નીચેના દ્વાર છે તથા એક બારી છે.

  • શિયાણીની પોળ
  • ખારવાની પોળ
  • લાખુપોળ
  • ખાંડીપોળ
  • ધોળીપોળ
  • છ દરવાજા

આ ઉપરાંત વઢવાણ શહેરમાં (Wadhwan City) માધાવાવ, રાણકદેવી મંદિર, ગંગાવાવ સહિત ઐતિહાસિક સ્થળો આવેલા છે.

માધાવાવ madhavav
વઢવાણ શહેર માં સ્થિત માધાવાવ

વઢવાણ રાજયમાં પૃથ્વીરાજસિંહજી, ચંદ્રસિંહજી, દાજીરાજ, બાલાસિંહજી, રાજાઓએ રાજ કર્યુ હતું.

રાજવી જોરાવરસિંહજી પરથી જોરાવરનગર અને સુરેન્દ્રસિંહજી પરથી સુરેન્દ્રનગર નામ પડયુ છે

ભોગાવો

આ ભોગાવો !?!
લુખ્ખા તરસ્યા પહોળા પટમાં
જરઠ કાળના ભાંગ્યા ટુકડા
વેરાયા થઈ પ્હાણ…
સૂસવતી…ભમે સતીની આણ…
[રેત પરે પણ પડે હજીયે ચિતા તણા પડછાયા,
પથ્થર પથ્થર પર વરતાતી કોક આસૂરી છાયા!]

કાંઠે હાંફે સુક્કું ઘરડું ગામ…
દાઢ દબાવી ઊભો ગઢ,
ભેંકાર મહીં માતાના મઢ
વિધવાની વણઝાર સમાં સૌ મકાન…
…વચ્ચે ભમતી ભૂખી ગલીઓ…
અવાવરું અંધારે વલખે વાસી વાવનાં નીર
[હજીય ઝંખે કંકુપગલાં
-ચૂંદડિયાળાં ચીર!]

પથ્થર-ચીતર્યાં ઘોડા ઘૂમે,
પથ્થરના અસવારો કેરી પથ્થરની તલવાર ઝઝૂમે,
ગઢ-વેરાને રવડે માથાં થૈને પથ્થર પ્હાણ…
ધૂળ-ડમરીએ વીંઝાઈ રહેતી અતીત કેરી આણ…

આ ભોગાવો!
કોરી  રેતી…… કોરા પ્હાણ……
કાંઠે ખાલી ખપ્પર લઈને
બળબળતા સૂરજની સામે
ધૂણી રહ્યું વઢવાણ!

-વિનોદ અધ્વર્યુ

સૌરાષ્ટ્ર નું પ્રવેશ દ્વાર

એક સમય એવો હતો કે સમગ્ર સૌરાષ્ટ્ર માટેનું આ પ્રવેશદ્વાર હતું. વઢવાણ જેના અંકુશમાં હોય તે જ કાઠિયાવાડ (સૌરાષ્ટ્ર)ને જીતી શકે. એટલે અહીં મોટો ગઢ હતો (હવે થોડાક જ અવશેષ બાકી છે). આઠમી સદીમાં તેનું નામ ‘વર્ધમાન પુરી’ હતું.

Wadhwan state stamp
Wadhwan State Stamp

હવામહેલ

વઢવાણમાં હવામહેલ બનાવવાનું સપનું સ્વર્ગિય રાજા દાજીરાજજીનું હતું. પરંતુ આ રાજાનું હવામહેલ બનાવવાનું સપનું અધુરૂ જ રહી ગયું. દાજીરાજીએ ચાર વર્ષ, ચાર મહિના અને ચાર દિવસ વઢવાણ (Wadhwan) પર રાજ કર્યું હતું.

દાજીરાજજી એ તેમણે લોકોમાં પોતાની એક અલગ જ છાપ ઉભી કરી હતી. દાજીરાજજીના હવામહેલના સપના પાછળ પણ એક બહુજ રસપ્રદ વાર્તા છે. દાજીરાજજી દેશ-વિદેશમાં ફરવાના ખુબ જ શોખીન હતા.

એક વખતે મહારાણી વિક્ટોરિયાએ ભારતના ઘણા રાજાઓને સમુહ ભોજન માટે બ્રિટન આવવા આમંત્રણ આપ્યું હતું.

મહારાણીના આમંત્રણનો સ્વીકાર કરીને જ્યારે વઢવાણના રાજા દાજીરાજજી બ્રિટન પહોંચ્યા તો એમણે જોયું કે મહારાણીએ પ્રવેશદ્વાર કંઈક એવી રીતે બનાવ્યો હતો કે બધા રાજાએ નીચે નમીને પ્રવેશ કરવો પડતો હતો. અને પ્રવેશદ્વારની સામે જ મહારણી વિક્ટોરિયાનું સિંહાસન હતું. જેથી એવું પ્રતીત થાય કે દરેક રાજા મહારાણી ને મસ્તક નમાવી ને શાહી ખેમા માં અંદર પ્રવેશ કરે છે.

હવામહેલ નો ગુજરાત ટુરિઝમ દ્વારા બનાવાયેલો વિડીયો

રાજા દાજીરાજજી ખુબ જ હોંશિયાર હતા. તેમણે તરત જ પોતાની તલવાર કાઢી અને પ્રવેશદ્વારને ચીરીને અંદર પ્રવેશ કર્યો. આ જોઈને તરત જ મહારાણી વિક્ટોરિયા ના હોશ ઉડી ગયા અને તેઓ અચાનક ઉભા થઈ ગયા અને રાજાની ચતુરાઈને જોઈને મહારાણીએ હસીને દાજીરાજજીનું સ્વાગત કર્યું. અને કહ્યું કે તેઓ ભારતમાં આવશે અને ખાસ કરીને વઢવાણની મુલાકાત જરૂર લેશે. 

ત્યારે રાજા દાજીરાજજીએ નિશ્ચય કર્યો કે તેઓ વઢવાણમાં એક અનોખો હવામહેલ બનાવશે અને મહારાણી વિક્ટોરિયાનું સ્વાગત કરશે.

રાજા દાજીરાજજીએ વઢવાણના પશ્ચિમ છેડા પર આવેલ ઘર્મતળાવની વચ્ચોવચ હવામહેલ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. હવામહેલ બનાવવા માટે સંગેમરમરના લાલ પથ્થર ઈટલીથી મંગાવવામાં આવ્યા હતા. આ લાલ પથ્થરને સફેદ પથ્થરોની વચ્ચે લગાવીને અદભુત નકશીકામ કરવાનો વિચાર હતો.

હવામહેલના ચારેય ખુણાઓમાં અદભુત નકશીકામ કરેલા ઝરૂખાઓ છે. જેનો આકાર અર્ધગોળાકાર છે. હવામહેલની વચ્ચોવચ એક વિશાળ હોલ પણ છે. હોલની ચારે તરફ ૨૪ કમાન છે અને ૪૮ નક્શીદાર સ્તંભો બનેલા છે. હવામહેલનો પહેલો મજલો તો તૈયાર થઈ ગયો હતો.

પરંતુ બીજા માળના નિર્માણનું કામ ક્યારેય આગળ વધી ન શક્યું. અને તે આજે પણ અધુરૂ જ છે. એટલું જ નહીં આજે લોકો હવામહેલના ઝરૂખાઓને ઉખાડીને લઈ જવા લાગ્યા છે.

આમ, વઢવાણના મહારાજા દાજીરાજજીએ વઢવાણમાં એક હવામહેલનું સપનું જોયું હતું પણ તેમનું આ સપનું અધુરૂ જ રહી ગયું. અને આજે વઢવાણમાં સ્થિત આ અધુરો હવામહેલ પુરાતત્વીય વિભાગ અને સ્થાનિક નગરપાલિકાની બેદરકારીના કારણે ખંડેર હાલતમાં થઇ ગયો છે.

સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા માં સમાવેશ

1 મે, 1960 ના રોજ જયારે ગુજરાત રાજ્ય ની સ્થાપના થયેલી એ સમયે સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા ની રચના થયેલી અને વઢવાણ શહેરનો (Historical Wadhwan City) જિલ્લામાં સમાવેશ થયેલો.

જોકે સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા નું મૂળ ગામ સુરેન્દ્રનગર વઢવાણ તાલુકા (Wadhwan Taluka) ની અંદર આવે છે.

સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા ની ઉત્તર સરહદે કચ્છ નું નાનું રણ, પાટણ તથા મહેસાણા જિલ્લો પૂર્વ સરહદે અમદાવાદ જિલ્લો, દક્ષિણ માં બોટાદ તથા રાજકોટ અને પશ્ચિમ માં મોરબી જિલ્લો આવેલા છે.

સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા (Surendranagar District) માં કુલ 10 તાલુકા નો સમાવેશ થાય છે જેની માહિતી નીચે મુજબ છે.

  1. વઢવાણ (Wadhwan)
  2. લીંબડી (Limdi)
  3. સાયલા (sayala)
  4. ચોટીલા (Chotila)
  5. મૂળી (Muli)
  6. ધ્રાંગધ્રા (Dhrangadhra)
  7. દસાડા (Dasada)
  8. લખતર (Lakhtar)
  9. ચૂડા (Chuda)
  10. થાનગઢ (Thangadh)

સમગ્ર ગુજરાત માં કપાસ ના વેપાર માટે નું એસોસિયેશન સુરેન્દ્રનગર માં સ્થપાયું હતું. વઢવાણ (Wadhwan) ના મરચાં, થાનગઢ નો સીરામીક ઉદ્યોગ, મુળી તાલુકા માંથી ફાયરક્લે જેવી અનેક વિશેષતા આ જિલ્લામાં રહેલી છે.

નળ સરોવર અને કચ્છના નાના રણ વચ્ચેનો સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાનો વિસ્તાર ‘ઝાલાવાડ’ તરીકે ઓળખાય છે.

કદાચ તમને જાણકારી નહિ હોઈ પણ સમગ્ર ગુજરાત માં સૌથી વધુ પાતાળ કુવા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા છે.

References:

www.indianrajputs.com
www.wikipedia.com

3 COMMENTS

  1. There is mismatch in the ruling period of Dajirajsinhji And Balsinhji .The photo is of Thakorsaheb Jorawarsinhji and not Surendrasinhji as printed under the photo. I have not come across authentic proof of Hava Mahel being built for Queen Victoria. Hava Mahel was to be the royal residence to be situated in the centre of lake providing natural winds coming from the western wind direction over the waters keeping the entire place naturally cool. So many arches on all four sides were to allow maximum natural winds.

    • પ્રણામ બાપુ। આ માહિતી અમોને વિકિપીડિયા ના માધ્યમ થી મળેલી। આપણે વિનંતી કરું છું કે અમને આપે જણાવ્યા મુજબ ની સાચી માહિતી આપશો જેથી વઢવાણ સ્ટેટના ભવ્ય ભૂતકાળ ને અમે વધુમાં વધુ લોકો સુધી પહોંચાડી શકીયે। જય માતાજી।

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Most Popular

મહારાષ્ટ્રમાં થયો ગંભીર અકસ્માત – રાયગઢ જિલ્લામાં 5 માળ ની ઇમારત પડતા આશરે 200 લોકો ના દટાયા હોવાની શંકા.

મહારાષ્ટ્રમાં રાયગઢના મહાડમાં સોમવારે એક ભયાનક અકસ્માત થયો હતો. મહાડમાં (Maharashtra's Mahad) એક 5 માળની ઇમારત ધરાશાયી થઈ ગઈ છે એવું જાણવામાં...

એક ભારતીય જેની રચનાઓ છે બે – બે દેશો ના રાષ્ટ્રગીત. જાણો આ મહાન વ્યક્તિ ની વાત.

ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, આ તે નામ છે જે આજે વિશ્વ કવિ, સાહિત્યકાર, દાર્શનિક અને ભારતીય સાહિત્યના નોબેલ વિજેતા તરીકે પ્રખ્યાત છે. તેઓને...

मध्यप्रदेश के मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान का कोरोना पॉज़िटिव | Madhya Pradesh CM Shivraj Singh Chauhan Corona Positive

मध्य प्रदेश के मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान (Madhyapradesh CM Shivraj Sinh Chauhan) ने शनिवार को कहा कि उन्होंने कोरोनोवायरस बीमारी (कोविड 19)...

खबर भाजपा के गुजरात अध्यक्ष सी.आर.पाटिल की विशाल कार रैली की | C. R. Patil Car Rally in Surat – Hindi News

भाजपा के प्रदेश अध्यक्ष बनने के बाद, सीआर पाटिल (C.R. Patil) सूरत आएहवाई अड्डे पर एक चर्चा के बाद, पाटिल ने वालक...

Politics